Traject/Binnen/Alleenstaande Minderjarige Asielzoekers (AMA's): Terugkeer centraal in amabeleid

Alleenstaande Minderjarige Asielzoekers (AMA's): Terugkeer centraal in amabeleid

De toestroom naar Nederland van alleenstaande minderjarige asielzoekers (ama’s) is groot. In 2000 vroegen 6.705 ama's in Nederland asiel aan: 15% van het totaal aantal asielzoekers. Deze grote toestroom is niet goed voor het draagvlak van het amabeleid in de samenleving en zeker niet voor de kinderen zelf. Maar weinig kinderen die ontworteld of ontheemd raken, hebben uiteindelijk baat bij de scheiding van hun ouders en hun vertrouwde omgeving. Het belang van het kind staat in het amabeleid centraal en vraagt in principe om een herstel van de relatie met de ouders, familie of terugkeer naar hun
vertrouwde omgeving. De toestroom van ama’s kan alleen worden omgebogen als degene die geen recht hebben op asiel zo snel mogelijk terugkeren naar het land waar ze vandaan komen.

Deze factsheet geeft informatie over het beleid ten aanzien van alleenstaande
minderjarige asielzoekers, kortweg ama’s genoemd. Dit beleid is gebaseerd op de ama-nota die de toenmalige staatssecretaris van Justitie in mei 2001 naar de Tweede Kamer stuurde. Het amabeleid lijkt inmiddels effect te hebben, want de toestroom van alleenstaande minderjarige asielzoekers naar Nederland is in 2003 gedaald naar ongeveer 1.216. Meer informatie over het amabeleid staat op deze website.

Achtergrond
Nederland kent sinds 1992 een bijzonder toelatings- en opvangbeleid voor alleenstaande minderjarige asielzoekers. Dit volgt het algemeen asielbeleid, maar houdt wel rekening met de jonge leeftijd van de asielaanvrager. Omdat het om minderjarigen gaat, rust er op de overheid een extra verantwoordelijkheid om, waar nodig, bescherming te bieden. In het voorjaar van 1998 constateerde de toenmalige staatssecretaris van Justitie dat het nodig was het beleid voor alleenstaande minderjarige asielzoekers te evalueren. De Inspectie Jeugdhulpverlening en Jeugdbescherming stelde een onderzoek in en
constateerde dat er een nieuw, samenhangend systeem voor toelating, voogdij en opvang van ama’s nodig was. Het toen geldende systeem stond onder druk door de sterk gestegen toestroom van ama’s naar Nederland. Bovendien constateerde de inspectie een spanning in de uitvoering van het beleid: dat was enerzijds gericht op het vinden van goede opvang in het land van herkomst en dus vertrek uit Nederland en anderzijds op integratie in de Nederlandse samenleving.

Het amabeleid sinds mei 2001
Het in mei 2001 van kracht geworden amabeleid gaat er vanuit dat alleenstaande minderjarige asielzoekers, die niet in aanmerking komen voor een verblijfsvergunning op asielgronden, zo snel mogelijk moeten terugkeren naar het land van herkomst. Zolang de afgewezen minderjarige asielzoeker in Nederland woont, moet de opvang in het teken staan van terugkeer. Andere doelstellingen van het beleid zijn beperking van de instroom van ama's en
verbetering van de informatie over mensensmokkel en mensenhandel.

Wel of niet een verblijfsvergunning
Over een asielaanvraag moet zo snel mogelijk worden beslist. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) probeert binnen zes tot negen maanden na het indienen van de asielaanvraag duidelijkheid te geven over de aanvraag. Ama’s die in aanmerking komen voor een 'verblijfsvergunning asiel voor bepaalde tijd' (bijvoorbeeld omdat zij volgens het Vluchtelingenverdrag van Genève als vluchteling worden aangemerkt) worden voorbereid op hun integratie in de Nederlandse maatschappij.

Komt een ama niet in aanmerking voor een 'verblijfsvergunning asiel voor bepaalde tijd', dan wordt direct onderzocht of hij kan terugkeren naar het land van herkomst. Is dit niet het geval en heeft de jonge vluchteling informatie verstrekt over zijn identiteit en zijn mogelijkheden om terug te keren, dan krijgt hij in eerste instantie een tijdelijke verblijfsvergunning voor een jaar. Deze vergunning kan twee keer met een jaar worden verlengd. Ook in deze periode wordt onderzocht of terugkeer alsnog mogelijk is. Heeft een ama gedurende drie jaar achter elkaar een tijdelijke verblijfsvergunning gekregen, dan geldt het 'driejarenbeleid'. Dit beleid gaat ervan uit dat een alleenstaande minderjarige asielzoeker die drie jaar legaal - dus met een tijdelijke vergunning - in Nederland verblijft en terugkeer nog niet mogelijk is, mag blijven.

Wordt de ama achttien jaar, dan is hij meerderjarig en dus geen ama meer. Op dat moment vervalt de tijdelijke verblijfsvergunning automatisch en zal hij terugkeren op basis van het bestaande terugkeerbeleid voor volwassenen. Dat betekent dat ama’s in de leeftijd van 15 tot 18 jaar – met een tijdelijke vergunning - niet in aanmerking komen voor verder verblijf in Nederland. Zij vallen immers niet onder het driejarenbeleid, omdat ze bij hun aankomst in
Nederland ouder waren dan 15 jaar en op hun 18de de ama-regeling moeten verlaten.

Terugkeer
Een minderjarige asielzoeker moet terugkeren als er, naar plaatselijke maatstaven in het land waar hij vandaan komt, adequate opvang aanwezig is. Datzelfde geldt wanneer opvang niet nodig is omdat de minderjarige zich, in het land van herkomst, op grond van persoonlijke omstandigheden, zelfstandig kan handhaven. Of er adequate opvang in het land van herkomst is, wordt onderzocht en beoordeeld door het ministerie van Buitenlandse Zaken. Een
minderjarige asielzoeker mag niet worden teruggestuurd zonder dat is vastgesteld of hij ‘thuis’ wordt opgevangen door bijvoorbeeld een familielid of andere volwassene of door een opvanginstelling. Ook ama’s die achttien jaar worden en nog geen drie jaar in Nederland verblijven moeten terugkeren. Voor iedere ama (ongeacht de leeftijd) die niet in het bezit is van reisdocumenten, geldt dat er een onderzoek naar zijn of haar identiteit wordt gestart. Dit
gebeurt onder meer door de ama te fouilleren op reisdocumenten en door te analyseren welke taal hij spreekt.

Uitgeprocedeerde ama’s van zestien jaar en ouder keren zelfstandig – zonder begeleiding – terug naar het land van herkomst, tenzij ze zich verzetten tegen hun vertrek. Bij jongere ama’s, waarbij geen verzet wordt verwacht, wordt de luchtvaartmaatschappij verzocht de ama als ‘unaccompanied minors’ te begeleiden. De steward(ess) besteedt dan extra aandacht aan het alleen reizende kind. De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) zorgt vervolgens voor opvang op de luchthaven in de land van herkomst. Als wordt verwacht dat de terugkerende ama zich tegen uitzetting zal verzetten, dan wordt het kind begeleid door speciaal daarvoor opgeleid personeel van de Koninklijke Marechaussee (KMar).

Misbruik voorkomen
Een deel van de instroom van minderjarige asielzoekers lijkt een gevolg te zijn van misbruik van de ama-regeling door meerderjarige asielzoekers. Zij proberen in Nederland te blijven door zich jonger voor te doen dan ze daadwerkelijk zijn. Ama’s die, ongeacht hun leeftijd niet meewerken aan het vaststellen van hun identiteit of terugkeermogelijkheden, krijgen wel opvang in Nederland, maar in geen geval een tijdelijke vergunning. Het frustreren van het onderzoek heeft als negatief gevolg voor de betrokkene dat er geen relevant tijdsverloop wordt opgebouwd in het kader van het driejarenbeleid.

Tussen 1 januari en 31mei 2003 is bij 286 nieuw ingestroomde ama's een leeftijdsonderzoek gestart. In 96 gevallen (34%) bleek dat er sprake was van meerderjarigheid.

Om vast te kunnen stellen of de betrokken asielzoeker inderdaad minderjarig is, en dus onder het amabeleid valt, kan er een leeftijdsonderzoek plaatsvinden. Aan de hand van botonderzoek wordt vastgesteld of de ama ouder of jonger is dan twintig jaar. Door middel van dit onderzoek wordt ook bepaald of een asielzoeker ouder of jonger is dan vijftien jaar.

Opvang en voogdij
Het amabeleid wil alleenstaande minderjarige asielzoekers duidelijkheid geven over hun toekomst en de opvang goed laten aansluiten op het perspectief van de ama. Daarom is er een splitsing in de opvangfaciliteiten voor ama’s:

Opvang gericht op terugkeer
Alle nieuw gearriveerde ama’s worden tijdens de 'basisperiode' (de eerste zes tot negen maanden in Nederland) opgevangen in de zogenoemde terugkeervariant. Via voogdij-instelling Nidos krijgen ze een voogd toegewezen en het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) zorgt voor opvang en begeleiding. De ama’s in de terugkeervariant worden sinds november 2002
opgevangen in besloten, middelgrote opvangcentra. Ze krijgen in het centrum onderwijs en een intensief activiteitenprogramma, gericht op terugkeer naar het land van herkomst. Het opvangprogramma wordt zoveel mogelijk intern – in de opvang – verzorgd, vanuit de gedachte dat integratie in de Nederlandse samenleving niet goed is met het oog op de geplande terugkeer.

Opvang gericht op integratie
In de integratievariant worden de ama’s opgevangen die een 'verblijfsvergunning asiel voor bepaalde tijd' hebben gekregen of die bij aankomst in Nederland jonger zijn dan 15 jaar en een verblijfsvergunning als alleenstaande minderjarige vreemdeling hebben gekregen. Alle overige ama’s verblijven in de terugkeervariant. Ama’s die in de integratievariant worden opgevangen krijgen een voogd en worden in pleeggezinnen of in de 24-uurs opvang binnen de jeugdhulpverlening ondergebracht. Alle ama’s tussen de 0 en 12 jaar worden in principe opgevangen in pleeggezinnen.

Preventie en aanpak mensensmokkel
In de beleidsplannen van het Openbaar Ministerie, de politie en de Koninklijke Marechaussee (KMar) is het tegengaan van mensensmokkel één van de prioriteiten. Er wordt extra aandacht besteed aan de smokkel van ama’s en de strafrechtelijke vervolging daarvan. Het aantal controles aan de gate op luchthavens in het kader van grensbewaking door de KMar wordt verdubbeld tot 10.000. Een belangrijk aandachtspunt is het inzicht krijgen in de routes waarlangs ama's Nederland worden binnengesmokkeld. De politie onderzoekt ook of er sprake is van strafbare feiten als ama’s uit opvangcentra verdwijnen. Daarnaast onderzoekt het WODC – het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie - in hoeverre in Nederland verblijvende allochtone gemeenschappen - direct of indirect - betrokken
zijn bij de smokkel van landgenoten.

Andere factsheets

Over de asielprocedure heeft de IND verder de volgende factsheets:

Hebt u na het lezen van deze factsheet nog vragen? Dan kunt u terecht op www.ind.nl Ook kunt u uw vragen telefonisch, per brief of per e-mail stellen.

Telefoon
0900 1234561 (€ 0,10 per minuut) (van maandag tot en met vrijdag van 9.00-17.00 uur)

Brief
Immigratie- en Naturalisatiedienst Afdeling Communicatie Postbus 5800 2280 HV Rijswijk